Gwareziñ eñvorennoù ur vadeziant en un albom fizikel a c'houlenn muioc'h evit ur choaz kenedel hepken. Evit ma pado al luc'hskeudennoù hag an eñvorennoù paper e-pad meur a rummad, eo ret meizañ argerzhioù kimiek ha fizikel an degradation hag implijout danvezioù arbennik a-fet gwareziñ hag arkival.
Kimiezh ar paper hag ar gwarez hirbadus
An diazez d'un albom eñvorenn a-zoare eo choaz ar paper. Ar paper boutin a endalc'h lignin, un elfenn naturel hag a laka ar seluloz da gozhiañ ha da melenaat dindan levezon ar skinoù ultraviolent (UV) hag an oksigen. E-pad an amzer, al lignin a brodu trenkennoù hag a dag emulsañ al luc'hskeudennoù hag ar skridoù. Evit mirout ouzh an dra-se, eo ret dibab ur paper "hep trenkenn" (acid-free) ha "hep lignin" (lignin-free).
Ar paper gwareziñ uhel-heglev a vez lakaet ennañ ur buffer alkakeg, peurliesañ karbonat kalkiom (CaCO3). Ar c'harbonat-mañ a dneutraliz an trenkennoù a zeu eus an endro pe eus an elfennoù lakaet e-barzh an albom (evel tammoù sev, kartennoù pe baperioù all). Ur pH etre 7.5 hag 8.5 zo peurvat evit gwareziñ ar paper selulozek diouzh an hidrolizenn drenk, o tiogeliñ ne vo ket ruziet pe rouset ar bajenn e-pad degadoù a vloazioù.
Fiziko-kimiezh ar pegadur hag an tachoù luc'hskeudenn
Pegadur al luc'hskeudennoù hag an displegadennoù zo ur poent kizidik d'an eil. Darn vrasañ ar pegoù boutin, evel ar peg ruz pe ar peg tomm, a endalc'h polimerioù sintetek ha kalsioù organek aes da vorediñ (VOCs). Ar re-mañ a c'hall tremen dre al luc'hskeudenn ha distrujañ ar rannoù argant (silver mirroring) pe koatenn al livioù (dye fading).
- Kornioù-pegañ paper: Ar c'hornioù-pegañ (photo corners) a ro an tu da stagañ al luc'hskeudennoù hep lakaat peg ebet war an dorgenn anezho. Lakaat a reont al luc'hskeudenn da dregas hep brikadenn ebet pa cheñch ar glebor.
- Peg starch ed-du pe metilseluloz: Ma ranker pegañ un dra bennak, e ror an dibab d'ur peg starch naturel (wheat starch) pe d'ar metilseluloz. Ar pegoù-mañ a zo divrudet e bed ar virerezh rak n'eus ket a drenkenn enno, ha gallout a reont bezañ dilmet gant un tamm dour ma vez ezhomm, hep distrujañ an teul orin.
- Rubanoù pegañ daoudu archival: Mar n'eus ket amzer da bripariñ peg starch, implijit rubanoù pegañ daoudu a-zoare archival, a-du gant ar standard ISO 18916 (Photographic Activity Test - PAT). Ar PAT a asur n'eus ket a azgreadur kimiek gwallus etre ar peg hag al luc'hskeudenn.
Choaz al liv-skrivañ evit an displegadennoù
Skridaozañ displegadennoù, anvioù pe datennoù e-kichen ar skeudennoù a zegas talvoudegezh d'an albom, met ret eo choaz al liv-skrivañ gant preder. Al livioù boutin (ballpoint pens) a endalc'h delyennoù organek hag a c'hall divorfoat ha fadañ buan dindan al luc'h, pe redek ma vez gleb an aer. Ouzhpenn-se, o fasta trenk a c'hall treuziñ ar paper hag tagañ al luc'hskeudenn er bajenn all.
Implijit pluennoù-skrivañ gant liv pigmantoù karbon (pigment-based ink) pe livioù archival. Ar pigmantoù a zo digemm-kenañ dirak ar skinoù UV ha n'int ket soluble en dour goude bezañ sec'het. Ar re-mañ a zo inert d'an azgreadurioù kimiek hag a bad meur a gantved hep cheñch liv, o talc'her sklêrijenn ha spisder ar skrid dindan an amzer.
Gwareziñ ar pamiatkoù: bleunioù sec'h ha kartennoù
Lakaat pamiatkoù fizikel evel ur vleunienn sec'het, un tamm dantelezh pe ur gannenn a c'hall bezañ dañjerus d'al luc'hskeudennoù ma n'int ket digenvezet. Ar bleunioù sec'h a endalc'h trenkennoù naturel (vel acidennoù formek ha trenkennoù organek all) hag a c'hall distrujañ ar paper amezeg dre dres d'al lec'h dindanañ. Ar c'hoar-gannenn pe ar pri-koar a c'hall teuziñ dindan ur wrez uhel ha lezel tarchoù druz rannet-fall war ar paper selulozek.
Evit gwareziñ al lec'hioù-se, eo dleet implijout chakodoù bihan graet gant paper glassine (ur paper skañv, treuzwelus ha kalet-kenañ d'an aezhennoù) pe gant poliester archival (Melinex pe Mylar). Ar re-mañ a grou ur gloued fizikel o virout ouzh ar moned-oned a voredigoù kimiek hep kuzhat ar pamiatkoù prizius-se.
Kempenn fizikel ha dremustidigezh an endro
An albom eñvorenn echuet a rank bezañ reizhet en ur feson vat. Ar gwrezverk hag ar glebor zo daou elfenn vras hag a reas d'ar paper koat ha goañviñ dre an amzer. Ar gwellañ eo mirout an albom en ul lec'h sec'h ha dous (reizhadur 18-22°C ha 30-50% a glebor relativel). Evit mirout ouzh an oksidasion, eo gwelloc'h mirout an albom a-blaen, kuit da lakaat ur wasg dizingal war ar pajennoù.
Ar bajennadurezh a rank asuriñ n'eus ket a wasg re greñv war ar pamiatkoù uhel (bleunioù sec'h, metaloù). Ret eo dibab un albom gant pajennoù-diforc'h (interleaving) graet gant paper glassine pe baper sidan, evit mirout ouzh al luc'hskeudennoù da frotat an eil ouzh eben hag evit gwareziñ ar skridoù diouzh an transfer d'al liv.
