Pa vez digoret ur sachetad greun kafe nevez-poazhet e krog ur redadeg a-enep d'an amzer evit mirout e c'hwezh ha pinvidigezh e vlaz. Al lestr hermetek n'eo ket hepken ur benveg kempenn, met ur skoand fizikel ha kimiek hanterour d'an dionizadur hag d'an oksidadur a gontam histerek ar c'hafe.
Uhelvennad an oksidadur: penaos e cheñch kimiezh ar c'hafe
An oksigen eo enebour kentañ ar greun kafe. Pa vez an aer e darempred gant ar c'hafe, e c'hoarvez ur reakcion kimiek anvet oksidadur. Ar greun kafe a zo enno lipidoù, da lavaret eo eolioù fin hag a zo karget gant ar c'hwezhioù ha gant an trenkoù-goulenn. Pa gej an lipidoù-se gant an oksigen, e krogont da goadadiñ ha da goll o ferzhioù mat. Ar reakcion-se a gemma an trenkoù gras e kentsidigezhioù ronsid, ar pezh a davez d'ar c'hafe kaout ur blaz flat, amezek pe gozh.
Ouzhpenn da se, ar c'hafe a zo ennañ muioc'h evit 800 kompizenn a-volatil (kenstrolloù bresk evel ar pirazinnoù hag an esterioù) hag a ro dezhañ e fersisted hag e finessoù. Ar c'hompizennoù volatil-se a evapor trumm en aer digor. Ur pod hermetek, gant e stanker silikon pe gaoutchouk strizh, a grou ur barrierenn n'hall ket an oksigen tremen drezi, ar pezh a goustad ar reakcion oksidadur en un doare efedus-tre hag a vir ar volatilelezh e-barzh ar greun.
Ar glebor evel katalizour ar goreerezh
Ar greun kafe poazhet a zo dreist-holl krigoù digor ha sec'h-kenañ, ar pezh a ra dezho bezañ higroskopikel (da lavaret eo e tennont ar glebor hag an dour diouzh an aer evel ur spoue). Pa vez uhel al live glebor en un endro, ar molekulennoù dour a zeu da fiksas war ar greun kafe. An dour-se a wiri evel ur c'hatalizour, da lavaret eo e tizh hag e kreñva ar reakcionoù kimiek drouk, evel an hidrolizenn eus al lipidoù. Ganto e vez distrujet strukturennoù ar proteinennoù hag ar mellezadoù kafe. Dre glozañ ar c'hafe en ur pod hermetek strizh, e tisteraer ar c'hementad aer hag a c'haller kaout e darempred gant ar greun, hag e troer ar c'hontrol war al live glebder diabarzh. Ne c'hall ket an dour a-diavaez penetriñ e-barzh, ar pezh a vir ouzh ar c'hafe da goll e grustilhadur hag e vlaz kreñv.
Fizik ar gazoù: rol ar gaz karbonik (CO2)
E-pad ma vez poazhet ar c'hafe, e krouer ur c'hementad bras a gaz karbonik (CO2) e-barzh strukturenn gellog ar greun. Er c'hentañ deizioù goude ar poazhadur, ar gazoù-se a vez skaset kuit tamm-ha-tamm (un argerzh anvet degasadur pe diskargañ gaz). Ar CO2-se a wiri evel ur gwarez naturel: pa zeu er-maez, e pella an oksigen diouzh ar greun.
Koulskoude, ma vez lezet ar c'hafe en aer digor, e tiskarg an holl gazoù-se re dizh, ar pezh a laosk ar greun hep gwarez ebet hag a dilaosk d'ar frondoù tec'hel kuit ganto. En ur pod hermetek e c'hoarvez un dra all: ar CO2 a zeu er-maez a grou ur mikro-atmosferenn wasg-uhel e-barzh ar pod. Ar wasg-se a goustad ar rishañ gazoù a-raok ma vefe digoret ar pod, ar pezh a vir an eolioù hag ar frondoù e-barzh kreiz ar gellenn-greun muioc'h a amzer.
Sistemoù diskargañ aer: gwareziñ uhel
Evit ar re a fell dezho mont pelloc'h gant mirerezh o c'hafe, e vez kavet war an tregont mizoù diwezhañ podoù hermetek ispisial gant ur valv un-tu pe gant ur sistem biston diabarzh. Pa vez serret ar pod, ar biston a rish an aer war-zu an nec'h hag a skas kuit an oksigen dilaosket e-barzh ar spas goullo. Ar valv un-tu a dilaosk ar CO2 krouet gant ar c'hafe da dec'hel hep aotren an aer diavaez da zont e-barzh. Ur mekanizm a-feson eo evit mirout ur c'hempouez gazek barzhus hep distrujañ atmosferenn warezus ar greun.
Sklêrijenn ha gwrez: an energiezhoù a gashaer ar c'hlorelezh
Ar fizik a genlabour gant ar gimiezh d'hon lakaat da gompren perak n'eo ket trawalc'h kaout ur pod hermetek hepken, met e rank bezañ dilufr pe dibad ivez. Ar sklêrijenn, dreist-holl ar reizhiadoù ultraviolet (UV), a zegas energiezh d'ar molekulennoù. An energiezh-se a dorr al liammoù kimiek bresk eus ar c'hompizennoù frondus. Dre implijout ur pod serret hermetek hag a zo graet gant pri-poazh, metal pe gwer teñval, e vez parrejet ar skinoù UV drouk-se.
Ar wrez a zo ur c'hatalizour fizikel all: hervez lezenn Arrhenius, pep kresk a 10 derez Celsius a doubl tizh ar reakcionoù kimiek. Dre se, mirout ur pod hermetek en ul lec'h yen ha teñval eo ar reolenn a-benn mirout d'ar c'hafe chom yaouank ha rutilh e-pad sizhunioù.
Ur gwalc'hiñ reizh evit mirout ar c'hlorelezh
Evit echuiñ, n'haller ket disoñjal e vez lezet dilennoù eolioù gant ar c'hafe war parzhioù diabarzh ar pod da bep implij. An eolioù-se a zeu da vezañ ronsid buan-tre hag a c'hall saotrañ ar c'hafe nevez a vo lakaet e-barzh goude. Setu perak e ranker gwalc'hiñ ar pod gant dour tomm ha gant ur sapon neptu hep frond ebet, o lakaat ar pod da sec'hañ penn-da-benn a-raok lakaat greun nevez e-barzh. Gwarantiñ a ray kement-mañ ur gwarez glân d'hoc'h evaj muiañ-karet.
