Saotret e vez aes ar vilin-legumaj gant ligoù ruz ar betez-ruz ha livioù melen-ruz ar c'harotez, dre m'emañ enno pigmantoù kreñv evel ar betalainoù hag ar c'harotenoidoù. Evit o naetaat hep damantiñ d'ar palstik pe d'ar metal e ranker implijout an fiziko-kimiezh e-lec'h frotañ re greñv.
Perak e chom stag al livioù-se ouzh al listri hag ar mekanikoù?
Kompren perak e chom stag al livioù-se a sikour da zifregañ an diskoulm kentañ. Ar c'harotez a zo enno kalz a garotenoidoù, dreist-holl beta-karoten. Ar pigmentoù-se a zo lipofilek, da lavaret eo e vezont dileizhet en druzoni met ne vezont ket dileizhet en dour. Pa vez ruzet ar c'harotez ouzh parzhioù palstik ar vilin, ar pigmantoù hep polerezh-kimiek a glask liammañ ouzh polimeroù ar palstik, hag a zo hep polerezh ivez. Setu perak eo ken diaes o lemel kuit gant dour hepken.
Ar betez-ruz, diouzh o zu, o deus pigmantoù anvet betalainoù. Ar re-mañ a zo solublek en dour, met gallout a reont sankañ e diabarzh mikro-faoutoù ar palstik pe an dir n'eo ket bet lufret mat. Pa zeu ar betalainoù e darempred gant ar gwrez, e c'hellont kemmañ o struktur hag en em stagañ muioc'h c'hoazh ouzh an danvezioù. Evit distrujañ al liammoù-se eo ret lakaat an temperatur, ar pH hag an oksigenadur da labourat asambles.
An eoul kegin: an diskoulm kentañ a-enep d'ar c'harotenoidoù
Dre ma 'z eo al lipidoù an diskoulmerien naturel evit ar pigmentoù lipofilek, an eoul kegin simpl eo an ostilh gwellañ evit kregiñ ganti. Pa vez gwelet tarchoù melen-ruz war ar palstik, ne ranker ket glebiañ ar mekanik gant dour da gentañ. Dour a groufe ur gwiskad dindan ar pigmentoù a virfe ouzh an eoul da douchañ outo.
Lakaat un nebeud takennoù eoul war ur huanenn paper pe ur gwiad koton sec'h. Frotañ ar parzhioù saotret gant luskadoù kelc'hiek dous. Gwelet e vo raktal al liv o tont kuit eus ar palstik hag o vont e-barzh an eoul. Ar mekanizm-mañ a anver dileizhadur dre heñvelegezh. Goude bezañ tennet al liv brasañ, e c'heller gwalc'hiñ ar mekanik gant dour tomm ha soavon-listri evit skubañ ar rastroù druzoni gant o obererezh amfifilek.
Trenkennoù hag oksigenadur evit ar betez-ruz
Evit ar betalainoù degaset gant ar betez-ruz, n'eo ket a-walc'h an eoul. Ret eo implijout doareoù a gemm ar pH pe a laka ar pigmantoù da goll o liv dre oksigenadur. An trenkenn sitrek pe an drenkenn acetek a zo efedus-tre evit kemmañ pH ar betalainoù, ar pezh a rann o molekulennoù hag a laka an tarchoù da goll o liv ruz.
Ma chom tarchoù ruz goude-se, an oksigen oberiant eo an arm kentañ. Pa vez lakaet perkarbonat e-barzh dour tomm, e tispak radikaloù oksigen frank. An oksigen-mañ a dagon dindani liammoù doubl ar pigmantoù, ar pezh a drouc'h an talm-liv hag a laka ar molekulennoù da goll o liv da vat. Ar feson-mañ a zo dous-tre evit ar metal hag ar palstik, disheñvel diouzh ar klor klorit a c'hell krignat an dir.
Kammedoù pleustrek evit naetaat ar mekanik
Evit kaout ur vilin-legumaj glan-tre ha mirout outi a goll he dudi, heuliañ ar c'hammedoù-mañ gant aked:
- Dismantrañ raktal: Na lezel ket ligoù ar c'harotez pe ar betez-ruz da sec'hañ war ar mekanik. Dismantrañ pep tamm raktal goude an implij evit mirout ouzh ar pigmantoù da bikañ e-barzh an danvezioù.
- Ar bannoù eoul: Evit ar parzhioù palstik saotret gant ar c'harotez, frotat anezho raktal gant ur gwiad koton soubet e-barzh eoul kegin a-raok lakaat dour warno.
- Ar sourpren gant dour tomm: Evit al ligoù betez-ruz, fardañ ur bast gant soda furaet hag un tammig dour. Lakaat ar bast-se war an tarchoù ha lezel da ajiñ e-pad dek munutenn a-raok frotat dous gant ur vros-gwalc'hiñ koad medisinel.
- Gwalc'hiñ ha sec'hañ: Gwalc'hiñ gant dour tomm hag ur soavon seliadus. Sec'hañ pep tamm gant ur gwiad dous a-raok o lakaat asambles en-dro, kuit da gaout merglañ war an dir.
Dre arverañ ar reolennoù fiziko-kimiek simpl-mañ e vo miret gwelloc'h kalite ha liv ar mekanikoù-malañ e-pad pell, hep raskañ pe gemmañ an danvezioù kegin talvoudus.
