Kregi''i''ñ a ra naetaat ur forn gant kompren an emzalc''h kimiek a c''hoarvez etre an druzoni hag an elfennoù naetaat. Implijout bikarbonat sodiom (soda) ha moug-aezhenn a zo un doare efedus-kenañ da zilardañ ar gorreoù emaljet hep gwanaat an danvez nag implijout produioù kimiek gwennek ha ruzius.
Ar fiziko-kimiezh a-drek d''ar bikarbonat ha d''an aezhenn
Ar bikarbonat sodiom a zo ur rannigoù alkaline dous (pH tro-dro da 9). An darn vrasañ eus al lotoù lorgnez a vez kavet en ur forn goude ar poazañ a zo trenk o natur, evel an trenkoù gras hag ar glukoz karamelet. Pa zeu ar bikarbonat e darempred gant an druzoni-se, e c''hoarvez ur reaktiñ a vez graet saponifikadur anezhañ e live bihan: treiñ a ra ar goulioù gras e saponioù solubl en dour.
An aezhenn dour, diwar he ferzh, a zeu da gemmañ framm fizikel ar dregontennoù devet. Ar gwrez hag ar glebor a zeu a-benn da duryal ha da zistendañ ar rannigoù karbonizet kaledet gant an amzer. Dre ma penter an aezhenn e kreiz an dregontennoù-se, e vez gwanaet o liammoù ouzh an emalj, ar pezh a rann al labour naetaat d''al hanter.
Lid kentañ: Ar glebiañ dre an aezhenn dour
Evit kregiñ gant an argerzh-mañ e ranker prientiñ ar forn dre krouiñ un endro gleb ha tomm. Sed amañ an pazennoù reizh:
- Lemel an holl grilioù, an tavezioù hag ar rideoz-forn evit dieubiñ ar spas diabarzh.
- Kargañ ur skiel rezistant ouzh ar gwrez gant dour distilhet (tro-dro d''ur litrad) evit izelaat ar riskloù kalkar.
- Lakaat ar forn da dommañ da 100 pe 120 derez e-pad 30 pe 40 munutenn. Ret eo d''an dour birviñ evit krouiñ un aezhenn stank e-barzh ar forn serr.
- Pa vez echu ar mare-se, tamm-ha-tamm e tiskenn an tommder. Chom a ra an aezhenn da glebiañ ar mogerioù e-pad 15 munutenn ouzhpenn hep digeriñ an nor.
Eil lid: Lakaat an toas bikarbonat da reaktiñ
Goude ma vefe koazhet an aezhenn ha deuet ar forn da vezañ dous d''an dorn, e c''haller lakaat ar soda e-barzh. Ret eo fardañ un toas fetis dre gemmeskañ tri lodenn bikarbonat sodiom gant ul lodenn dour klouar.
Ar meskaj-se a rank bezañ lakaet war ar mogerioù diabarzh, dreist-holl war al lec''hioù lorgnetoc''h. Diwallit mat da chom hep lakaat toas war an elfennoù tommder (ar rezistañsoù) nag war ar ventilatour, rak gallout a rafe kemmañ o fonksionadur elektrek pe koagañ an treuzkasoù aer. Ar bikarbonat a rank chom evel-se e-pad 6 da 12 eurvezh. E-pad ar mare-mañ, ar pH uhel a zeu a-benn da zirannañ ar proteinoù hag ar grasoù devet hep kemmañ framm an emalj glas pe du.
Ar ruiñ hag an dizasorbañ mechanik
Goude ar mare gortoz, an toas soda a vo deuet da vezañ ur reizhiad sec''h a-walc''h, o kargañ an druzoni ennañ. Evit e lemel, implijit ur ruiñ mikrofibr glebiet mat gant dour klouar. Perzhioù ruiñ ar mikrofibr, dindan un nerzh mechanik dous, a bako ar rannigoù soda hag al lorgnez hep ober rastroù war ar gorre.
Evit ar dregontennoù kaletoc''h, e c''haller frotat dous gant ur ruiñ nann-abraziat. Ar c''hristaloù bikarbonat n''int ket re galed (o deus ur galedder a 2,5 war skeul Mohs), ar pezh a zo kalz izeloc''h evit an emalj (a zo tro-dro da 5 pe 6). Dre se, n''eus riskl ebet da rastañ ar mogerioù diabarzh.
An nor wer: ur sutilded dibar gant ar bikarbonat
Gwer an nor a zo ur gorre dibar a c''houlenn ur preder aketus. Alies e vez gwelet rastroù druzoni ruz-gell warni abalamour d''ar bannoù gras a zeu da galediñ dindan gwrez uhel ar poazañ. Evit naetaat ar gwer hep e rastañ, e c''haller lakaat an toas bikarbonat war e c''horre e-pad un eurvezh hepken. Goude-se, dre ruiñ gant fiñvadennoù ront ha dous, e ti rann ar rannigoù dous al lorgnez. Ar gwer a zo un danvez kalet met kizidik ouzh ar rastroù mechanik dindan ur gwask re uhel; dre se eo gwelloc''h lezel ar gimiezh da labourat e-lec''h frotat gant mizer.
Dizonañ ha finiañ ar ruiñ gant an drena acid
Goude m''eo bet lamet an darn vrasañ eus ar soda, e chom alies ur gwiskad gwenn war an emalj. Evit dizober an dra-se e ranker implijout ur reaktiñ neutralizañ. Ar ruiñ gant ur solutenn trenk sitrek (pe gwinegr gwenn skañv) a dray ar bikarbonat da gemmañ e sal, dour ha gaz karbonik. Ar gwelet spoumenn a c''hoarvez a zeu da sevel ar rannigoù lorgnez diwezhañ diwar ar mogerioù. Un naetaat diwezhañ gant dour klan a lezo ar forn glan-kenañ, digalkar hag hep frond fall ebet.
