Gwareziñ al louzoù-kegin sec'h a goulenn anaout mat fizik an aergelc'h hag ar c'hemiezh organek. Evit mirout o blaz, o liv hag o ferzhioù yac'hus e-pad mizioù, eo ret dizarbenn daou enebour pennañ: ar glebor hag ar skinadur gouloù.
Fizik ar glebor hag ar reaktivadurezh enzimek
Ar plant sec'h a zeu da vezañ un danvez uhel e c'hournerzhder (hygroscopie). Dre ma 'z eo bet lamet an dour diouto e-pad an argerzh sec'hañ, e klask sellennoù al louzoù kempuezañ o live glebor gant hini an aer tro-dro. Pa vez digor ur pod pe pa n'eo ket hermetek a-walc'h, e taspugn al louzoù sec'h ar molekulennoù dour a-grog en aergelc'h.
An dra-se a loc'h ur ruster a argerzhioù droukus. Da gentañ, an dour a ro an tu d'an anzimoù gwechall kousket da vezañ advevaet. An anzimoù-se a grog d'en em ziorren hag a gaoz dibradadur ar molekulennoù frondus evel ar c'humarin pe ar steroliennoù. Da gentañ-holl, ar glebor a aesa kresk ar goell hag ar musiadur. Pa dizh live glebor diabarzh al louzoù ur feur uhel a-walc'h, e tispak mofioù mikroskopek a c'hall saotrañ an holl gementad gant miko-toksinoù, ar pezh a rann al louzoù neder d'an implij.
Ar skinadur gouloù hag ar foto-oksidadur
Ar gouloù, dreist-holl ar skinoù ultraviolent (UV) hag ar gouloù gwelus lusk uhel, a zegas gremm d'ar molekulennoù. Ar re-se a loc'h un anadenn anvet foto-oksidadur. Er plant, ar c'hlorofil a ya da reaktour pa vez skiliet gant ar gouloù, o treuzfurmiñ an oksigen triplet e oksigen singlet karget-tre gant energiezh.
An oksigen singlet-se a argad prim an oleoù teuzus (oleoù essañsiel) evel ar monoterpenoù evel al limonenn pe ar linalol. Neuze e vez distoniet framm kimiek an oleoù-se, hag e kollont o frond dibar evit reiñ blazioù c'hwerv. Evit herzel ouzh an distruj-se, eo ret implijout gwer gell pe gwer vijolet. Ar gwer gell a aesa sulañ ar skinoù gouloù dindan ur wagenn a 450 nanometr, ar pezh a gwarez an aozennoù kizidik-tre ouzh an dibradadur fotokimiek.
An dibab pouezus eus ar peurstankañ hag an hermetekder
N'eo ket a-walc'h kaout ur pod gwer evit gwareziñ al louzoù; ret eo lakaat e pleustr ur stankadurezh eus ar gwellañ. Ar podoù boutin gant stankadurioù dre nadoz-vis a c'hall lezel mikro-redennoù aer da dremen abalamour d'an diforc'hioù gwask aergelc'hel hag eizhded ar c'hoad pe ar plastik ordin.
- Gourin silikon yac'h: Al listri gant ur goulenn silikon a-zoare hag ur morailh a-strik a bleg d'an hermetekder klok. Ar silikon a vir e wevnder memes dindan cheñchamantoù gwrezverk.
- Dilezel ar plastik: Ar plastikoù n'int ket gwall zistank ouzh ar gazoù hag e c'hallont lezel an oksigen da dremen tamm-ha-tamm (permeabilded). Gwelloc'h eo ober gant gwer pe vetal uhel e galite.
- An egor goullo: Pa lezer re a aer e-barzh ar pod e kasser oksigen e-barzh an endalc'had. Mat eo dibab podoù hag a glot gant kementad al louzoù evit bihanaat an egor goullo.
Lec'hiadur pleustrek ha luskadoù pemdeziek
Ar gwrezverk a ya da acceleriñ an holl reaksionoù kimiek. Evit pep tizh a 10°C e-barzh ar c'hresk gwrez, e c'hall tizh an oksidadur doublañ. Setu perak eo ret pellaat ar podoù louzoù-kegin diouzh korn ar poazhañ e-lec'h ma vez dizehan gwrez ha vurenn.
Ar brasañ fazi graet er gegin eo skoliañ al louzoù sec'h war-eeun eus o pod a-us d'ar baelon pe d'ar gaoter o berviñ. Ar vurenn dour o pignat eus ar meuz a ya da dremen dres e diabarzh ar pod e-pad an eilenn ma vez digor. Ar glebor-se, zoken ma vez bihan, a vez trapet er pod pa vez serret en-dro, o krouiñ ur microclimad gleb hag a zistrujo al louzoù dindan un nebeud sizhunioù. Gwelloc'h eo implijout ul loa sec'h-krak evit kemer al louzoù ha serriñ ar pod raktal.
Ar rusterioù hervez ar seurtoù louzoù kegin
N'eus ket an hevelep kizidigezh gant an holl louzoù-kegin sec'h. Ar plant gant delioù tanaouet ha ledan, evel ar bazilik, ar goved pe ar persil, o deus ur gorread mikroskopek muioc'h digor d'an aer. An oleoù essañsiel er plant-se a ya da nijal kuit kalz aesoc'h eget ar re a gaver er greun pe en delioù tewoc'h evel al lore-kegin pe ar rosmari. Evit al louzoù delioù moan, eo dornal anezho gant preder hep frikañ anezho d'ar mare ma vezont renket d'o gwareziñ.
